عنوان [ اقسام دعا و اجابت آن ] قال تعالى ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ . 75 بدان كه در دعا سه اشكال است . يكى آنكه بىسؤال و تضرّع چرا مستجاب نشود و حال آنكه كرم تامّ اين است . دوم آنكه بعد از سؤال هم بسيارى به اجابت در تمام عمر نمىرسد و خدا خلف وعده كه بديهى است نمىكند . سوّم آنكه حثّ بر دعا منافى است با الهى كفى علمك عن المقال و كفى كرمك عن السّؤال . 76 جواب : چون غرض از خلقت انسان توجّه به مبدء است كه محبوب مطلق و جمال مطلق است و دعاء از اعظم اين طرق است كه شايد كم كم لذّت آن دريابد و اصل حاجت و مطلوب ، همان دعا گردد ، چنانچه دارد كه از عالم غير عامل لذت مناجات ببرم كه در ديباچه معالم است ، 77 نظير جوز دادن و وعده كردن به طفل تا به مكتب رود . همه چون طفل و مريضيم و او طبيب و حكيم و مربى مطلق است ، و آن چيز كه خواهى چون وسعت و شفاء مريض ، اگر مقدّر شده بود دادن آن بىدعاء هم ، اين اجابت نيست ، مثل آنكه مىخواهى به فقير بىسؤال بدهى و او هم عجز مىكند ، بلى ثمرهء دعا كه ثمر حقيقى است هست . و اگر سؤال مقدر نشده و با دعاء خواهند داد معنى اجابت همين است كه لازم دارد محو و اثبات را كه يا مقتضى يا جزء مقتضى يا رفع مانع ، به سبب وى خواهد شد . مثل اينكه اگر روز اوّل وسعت به او مىداد صرف در معصيت مىكرد و چون مدّتى دعا كرد فى الجمله متنبّه شد و آشنائى با خدا و آخرت پيدا كرد ، حالا دهندش كه ديگر صرف در عصيان نكند . و اگر مقتضى حاصل نشد يا مانع رفع نشد ، اگر اجابت كند ، يا ضرر به آخرت دارد يا ضرر به نظام كلى . اين دعا مستجاب نمىشود به جهت آنكه اوّلا حاجت آن است كه شخص داعى يا مدعوّ له به آن محتاج باشد و نفع وى بود و چون ضرر به آخرت احدهما دارد اين مثل زهر خواستن و چيز مضرّ خواستن طفل و مريض است ، البته كرم آن است كه ندهد ، اگر بدهد خلاف كرم است ، و مع ذلك ذخيره آخرت شود . دارد كه به داعى مقاماتى دهند كه ، اين اجابت فلان دعا است كه در دنيا خدا اجابت نكرد ، تمنّا كند كه كاش هيچ دعا در دنيا مستجاب نشده بود . پس اين را نيز خدا مستجاب كرده و لكن در آخرت . فرمود استجب لكم نفرمود فى الدّنيا . ثمّ لا يخفى كه دعا بر چهار قسم است . اوّل خواستن محال ، دوم خواستن معصيت ، سوّم خواستن امر آخرت چون زيارت خانه خدا و مشاهد ائمه هدى ( ع ) ، چهارم